Jacum dai zeis, de Italiaanse Swiebertje

JACOB ONTMOET JACUM – Op 5 km afstand van Villa Valetudine staat een monument, gewijd aan Jacum dai zeis. Een marskramer die rond 1900 leefde. Wie was hij, wat deed hij en waarom een monument voor deze rondtrekkende verkoper?

Sjaak Verweij voor het monument van Jacum dai Zeis

Jacob ontmoet Jacum

Toen in mijn eerste jaar in Italië Sjaak onuitspreekbaar bleek voor de Italianen, noemde ik me al snel Giacomo, de officiële Italiaanse vertaling van Sjaak. Ik realiseerde me op dat moment niet dat Jacopo (of Iacopo want officieel bestaat de letter ‘j’ niet in het Italiaanse alfabet) meer past bij mijn doopnaam Jacob en ik bovendien Jacopo een mooiere naam vind. Goed, ik had al gekozen voor Giacomo, dus daar houden we het nu maar op. In de noord Italiaanse regio Friulië wordt iedere Giacomo in de Friulaanse taal ‘Jacum’ genoemd. Wanneer ik me voorstelde als Giacomo werd ik al snel Jacum genoemd en meestal lachend werd dan Jacum dai zeis geroepen. De eerste keer lachte ik maar een beetje mee als een boer die kiespijn heeft, want ik snapte werkelijk niet wat ermee bedoeld werd.

Later kwam ik er achter dat Jacum dai zeis in Friulië rond 1900 een bekend personage was waar men nu nog steeds over spreekt. Toen we van de kust verhuisden naar Camino al Tagliamento hoorden we dat op nog geen 5 km afstand van onze herenboerderij een monument staat ter nagedachtenis aan Jacum dai zeis. Dan werd het toch echt tijd om hier een blog aan te wijden.

het Jacum dai zeis monument in Codroipo (UD)

De Italiaanse Swiebertje

Jacum dai zeis was in Friulië een bekende rondreizende handelaar die rieten manden en houten gebruiksvoorwerpen verkocht. Geboren in 1855 als Giacomo Bonutti kreeg hij al gauw de bijnaam Jacum dai zeis, ‘Jacum van de manden’. Overal waar hij verscheen zorgde hij voor vermaak, een lach en een traan. Hij was vrij klein en een beetje mollig, had een markante snor en droeg altijd een jasje met daaronder een gilet-vestje. Hij hield de kindertjes voor de gek en als ‘goedmakertje’ gaf hij hen op het einde van de dag een paar lire waarmee ze snoep konden kopen.

Diverse heldenverhalen en grappen die hij voor zijn ezelswagen vertelde worden nog steeds mondeling overgeleverd aan de volgende generatie.

Vanwege zijn openhartigheid en eenvoud blijft deze positieve, blijmoedige man één van de meest geliefde karakters van de geschiedenis van (midden) Friulië. Zozeer zelfs dat in Codroipo ter nagedachtenis in 1981 een monument werd opgericht bij de vier fonteinen, de plek waar hij altijd stopte om zijn ezels water te geven.

Na een boek over Jacum verscheen er over hem in 2018 zelfs een film. De korte film die zich afspeelt in 1900 is geen biografie van Jacum, maar een potpourri van gebeurtenissen die – ongeacht of ze echt gebeurd zijn – zijn gebaseerd op de verhalen die de ronde doen over het leven van deze rondtrekkende marskramer. De verhalen over Jacum dai Zeis lijken wel een beetje op de Nederlandse tv-serie Swiebertje.

Het meest bekend is het verhaal dat hij van de waslijn bij de parochie het overhemd van de pastoor stal. Toen hij het overhemd net had aangetrokken komt de pastoor aangelopen en vraagt hoe het met hem gaat. Jacum neemt zijn hoed af en antwoordt “Mijnheer pastoor, het gaat prima met me, alleen zit de kraag van het hemd een beetje strak”. De pastoor antwoordde: “Maar het is toch je eigen hemd, waarom zit ie dan zo strak?” Het is niet mijn eigen hemd, deze is van u, eerwaarde!” Jacum zet z’n hoed weer op, groet de pastoor en laat meneer pastoor verbouwereerd achter.

scene uit de film waarin Jacum het overhemd van de pastoor van de waslijn steelt

Toch prachtig dat er zoveel aandacht is voor de ‘kleine pareltjes’ van de eigen geschiedenis, in dit geval de authentieke Friulaanse cultuur. Deze keer niet de schijnwerpers gericht op en straten vernoemd naar de adel, politici, Nobelprijswinnaars of literaire schrijvers, maar een eerbetoon aan de doodgewone marskramer Giacomo Bonutti die furore maakte als rondtrekkende verhalenverteller en met zijn bijnaam Jacum dai zeis historie schrijft, de noord Italiaanse Swiebertje.

tekst op het monument

Friulaanse tekst:
Fradi furlan / fermiti, bêf, / mangje il to pan / cjale la tô plêf / cjante di cûr / vîf tôr il tei / pâs di sigûr / jemple il to zei
Italiaanse tekst:
Fratello friulano / fermati, bevi / mangia il tuo pane / guarda la tua pieve / canta di cuore / vivi vicino al /tiglio / sicuramente in pace /e riempi il tuo cesto
Nederlandse tekst *):
Friulaanse broeder / blijf even en drink wat / eet je brood / kijk naar jouw kerk / zing vanuit je hart / woon vlakbij de linde / vast en zeker en vredig / vul je rieten mand

*) Dat een paar regels Friulaans zoveel voeten in de aarde kon hebben, hadden we niet gedacht. Want, wie kon deze tekst goed vertalen naar het Italiaans? Door de eeuwen heen is ook het Friulaans gemoderniseerd en er worden hier archaïsche woorden gebezigd. Bovendien is de tekst op het monument vervaagd waardoor niet duidelijk was waar welke accenten gelegd moesten worden. Met het wijzigen van een accent aigu naar een accent grave, laat staan naar een in het Friulaans veelvoorkomende circonflexe, zou het woord een geheel andere betekenis krijgen en daarmee de zin, ergo de betekenis van de tekst.

Uiteindelijk na raadplegen van een paar bollebozen in de Friulaanse taal is de uiteindelijke Italiaanse vertaling tot stand gekomen. Bedenk dat Jacum leefde vanaf 1855 en het Italiaanse leven er totaal anders uitzag en hij een levenslustig mens was, altruïstisch van aard. Dan zou hij wellicht bedoeld hebben: “Beste broeder, blijf even hier bij mij, drink een lekker glas wijn. Geniet van de crostino met kaas wat ik je voorzet. Blijf trouw aan je (kerk)gemeende en zing vanuit je hart. Leef samen met je dorpsgenoten (plaats van samenkomen was het dorpsplein met de lindeboom) hetgeen je veiligheid oplevert en voldoening schenkt en zeker ook voldoende te eten.”

Dank aan: Claudio Moretti (acteur), Corrado Liani (CEO Delizzia Club Viaggi), Ennio Zorzini (Corale Caminese) en Dott. Ermanno Dentesano (professor), Pierina Gallina (journaliste, schrijfster).


© www.iltramonto.eu – redactie: Sjaak Verweij


Klik hier voor alle blogs ‘il Tramonto’


L’amore, een boek over twee Nederlanders die een
nieuw bestaan opbouwen in Italië (klik op onderstaande foto voor meer informatie)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *